Kort antwoord
Nee dat hebben we niet! Een veelvoorkomende en hardnekkige "neuromythe" stelt dat ons brein is opgedeeld in afzonderlijke reptielachtige, zoogdierachtige en uniek menselijke delen. Dit idee is afkomstig van de "Triune Brain Theory", voorgesteld door hersenwetenschapper Paul MacLean in 1949. De voortschrijdende inzichten in de hersenwetenschappen hebben echter aangetoond dat dit model te simplistisch is. Het is nauwkeuriger om het brein te zien als een verbonden netwerk, gevormd door miljoenen jaren van natuurlijke selectie, zowel bij mensen als bij andere diersoorten.
Langer antwoord
Wat is de Triune Brain Theory?
In 1949 introduceerde Paul MacLean de Triune Brain Theory (“triun: is een oud, bijna bijbels begrip dat “drie-in-één” betekent. Brain verwijst natuurlijk naar hersenen of “brein”). Hij beschreef het brein als opgebouwd uit drie delen: een primitief ‘reptielachtig’ gebied, geassocieerd met overling en basale lichaamsfuncties; een ‘paleomammaal’, of limbisch gebied, dat gekoppeld is aan emoties; en een ‘neomammaal’ gebied, inclusief de neocortex, dat verantwoordleijk is voor de integratie van emoties en denken en waar complexe processen als taal en abstract redeneren zich bevinden. Deze theorie stelt dat ons menselijk brein zich heeft ontwikkeld in opeenvolgende lagen: waarbij het limbische (zoogdierachtige) en neocorticale (menselijke) gebied zijn opgebouwd bovenop een ouder reptielachtig fundament.
Deze uitleg kom je nog steeds tegen in populaire psychologieboeken of online blogs (zoals deze: https://bureausnugger.nl/reptielenbrein-zoogdierenbrein-neocortex/) die suggereren dat dit is hoe ons ‘brein’ of onze ‘geest’ werkt. In dit artikel leggen we uit waarom hersenwetenschappers deze visie niet alleen als te simplistisch zien, maar ronduit als onjuist.
Evolutie is geen rechte lijn!
Om de mysteries van het menselijk brein te ontrafelen, wenden veel wetenschappers zich tot de hersenen van andere dieren. Dit is een vakgebied dat bekendstaat als comparative neuroscience (vergelijkende hersenwetenschap). Binnen het laboratorium in Frankfurt, onder leiding van professor Gilles Laurent (https://brain.mpg.de/laurent), bestuderen we de hersenen en het gedrag van bijzondere dieren zoals inktvissen en baardagamen (zie Figuur 1). Dit zijn dieren met hersenen die gevormd zijn door unieke ecologische uitdagingen, van snelle camouflage tot complexe sociale signalering. Hoewel deze soorten sommige hersenstructuren met de mens delen, zijn hun oplossingen voor overleving en cognitie opvallend verschillend!
Bij hun cognitie gaat het niet om het opstapelen van hersenen zoals de lagen van een ui. In plaats daarvan heeft de evolutie parallelle, uiteenlopende paden gevolgd: elke soort bouwt een brein dat past bij zijn eigen wereld. Door deze uiteenlopende systemen te bestuderen, ontdekken we fundamentele principes van de hersenen die verborgen blijven wanneer we alleen naar de mens kijken.
Figuur 1. Foto’s van een baardagaam (Pogona vitticeps, links) en meerdere zeekatten (Sepia officinalis, rechts). Deze evolutionair verschillende dieren dienen als belangrijke modellen om te begrijpen hoe neurale circuits en gedrag zich aanpassen aan unieke ecologische uitdagingen. Afbeeldingen van Stephan Junek (Max Planck Instituut voor Hersenonderzoek).
Gedeelde hersenkenmerken?
Eén ding dat waar is over evolutie, is dat we allemaal gemeenschappelijke voorouders delen die vergelijkbare soorten hersenen hadden. Soms ligt onze verste gedeelde voorouder heel ver terug in de evolutionaire stamboom, zoals bij de zeekat: een weekdier en ongewerveld dier (dat wil zeggen, soorten zonder ‘wervels’ of ‘ruggengraat’), terwijl wij zowel zoogdieren als gewervelde dieren zijn (wij hebben een ruggengraat). In andere gevallen ligt onze gedeelde voorouder veel dichterbij, zoals bij primaten als chimpansees of resus apen. Dit is terug te zien in hoe sterk onze hersenen op elkaar lijken. Met vogels en reptielen delen we belangrijke hersengebieden die betrokken zijn bij emotie en beweging, zoals de amygdala en de basale ganglia van zoogdieren. Dat komt doordat mensen, vogels en reptielen een gemeenschappelijke gewervelde voorouder delen.
De neocortex (dit is een structuur bestaande uit zes lagen, die we gebruiken voor complexe gedachten) is uniek voor zoogdieren. Zowel vogels als reptielen hebben geen neocortex. Om dit te compenseren hebben vogels echter een ander hersengebied ontwikkeld dat we het pallium noemen, terwijl reptielen een eenvoudigere cortex hebben die bestaat uit drie (in plaats van zes) lagen. Opmerkelijk genoeg vertonen vogels als kraaien en papegaaien zeer complex gedrag, ondanks hun andere hersenindeling! Denk aan kraaien die takjes als gereedschap gebruiken of papegaaien die spraak imiteren. De natuur lijkt meer dan één weg naar een slim brein te hebben gevonden. Octopussen bijvoorbeeld hebben hun zenuwstelsel ontwikkeld op een aparte tak van de levensboom dan wij, en toch vertonen ze opmerkelijk verfijnd gedrag. Het is een herinnering dat je geen brein hoeft te hebben dat is gebouwd zoals dat van ons om slim te zijn. Voor meer over hoe dierenhersenen kunnen afwijken van die van ons, zie ons antwoord op “Zijn er mensen of dieren met meer of minder dan twee hersenhelften?“.
(A) Een diagram van de evolutionaire stamboom van gewervelde dieren, met de nadruk op verschillende reptielen. Rechts tonen tekeningen van de hersenen van gewervelde dieren (zijaanzicht, met de linkerkant van de hersenen naar links gericht) voorbeelden van verschillende soorten: een vis, een amfibie, een reptiel, een vogel en een zoogdier. Belangrijke hersengebieden zijn bij alle soorten aanwezig, zij het in verschillende groottes. (B) Een blik in de rechterhersenhelft van de hersenen van verschillende gewervelde dieren: een vis, een amfibie, een reptiel, een vogel en een zoogdier. De kleuren staan voor gedeelde hersengebieden die door de soorten heen behouden zijn gebleven. Figuur oorspronkelijk afkomstig uit Naumann et al., 2015 in Current Biology.
Waarom elk brein een ‘eindproduct’ is en geen ‘bouwsteen’
Hersengebieden zijn samen geëvolueerd en zijn diep met elkaar verbonden: gebieden die verantwoordelijk zijn voor emoties, redeneren en overleven, staan voortdurend met elkaar in wisselwerking. Dit is cruciaal voor het vermogen van elk dier om te overleven en zich voort te planten. Het is nauwkeuriger om de hersenen te zien als een geïntegreerd netwerk, gevormd door miljoenen jaren natuurlijke selectie, zowel bij de mens als bij andere soorten. Ja, we delen bepaalde hersenstructuren met andere dieren. Maar delen is niet hetzelfde als erven. Zie het als een familierecept dat met elke generatie wordt aangepast: het gerecht dat je grootmoeder maakte en het gerecht dat jij vandaag maakt, hebben misschien dezelfde basisingrediënten, maar het is niet hetzelfde recept. Op dezelfde manier zijn hersenstructuren die er bij verschillende soorten hetzelfde uitzien, elk gevormd door miljoenen jaren onafhankelijke evolutie. Het emotionele brein van een mens is niet het emotionele brein van een hagedis met een denkmuts erbovenop!
Dus in plaats van de menselijke hersenen te zien als een reeks lagen die door de tijd heen op elkaar zijn gestapeld, kun je ze beter zien als een volledig uniek systeem dat toevallig enkele diepe wortels deelt met andere dieren. Elk brein (ook dat van ons) is een volledig functioneel eindproduct van zijn eigen evolutionaire verhaal. Dus de volgende keer dat iemand beweert dat hij zijn ‘reptielenbrein’ of ‘instinct’ gebruikt, kun je er een beetje evolutionaire wijsheid tegenaan gooien en aantonen dat zij het mis heeft!
Meer lezen?
[Engels] https://scienceandculture.com/2023/06/reptilian-brain-myth-is-still-alive-and-kicking/
[Engels] Naumann, R.K., Ondracek, J.M., Reiter, S., Shein-Idelson, M., Tosches, M.A., Yamawaki, T.M. and Laurent, G., 2015. The reptilian brain. Current Biology, 25, pp.R317-R321
[Engels] https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/triune-brain
[Engels] Zaremba B, Fallahshahroudi A, Schneider C, Schmidt J, Sarropoulos I, Leushkin E, Berki B, Van Poucke E, Jensen P, Senovilla-Ganzo R, Hervas-Sotomayor F, Trost N, Lamanna F, Sepp M, García-Moreno F, Kaessmann H. 2025. Developmental origins and evolution of pallial cell types and structures in birds. Science 387:eadp5182. DOI: https://doi.org/10.1126/science.adp5182